अभंगाची दिंडी - दिवस ११

संत रामदासस्वामी
स्वामींनी दासबोधातील एक समास नामस्मरणाचे महत्त्व सांगण्यासाठी खर्ची घातला आहे.
महादेवालासुद्धा नामस्मरणांमुळेच विषाच्या त्रासापासून मुक्ती मिळाली यावरुन नामस्मरणाचे महत्त्व विषद होते. नामामुळेच अनेक पर्वतासारखे दोष नाश पावतात.

नाम स्मरे निरंतर । तें जाणावें पुण्यशरीर । महादोषांचे गिरिवर । रामनामें नासती ॥। २२॥
अगाध महिमा न वचे वदला । नामें बहुत जन उद्धरला । हळहळापासून सुटला । प्रत्यक्ष चंद्रमौली ।। २३ ||

अभंगाची दिंडी - दिवस १०

संत एकनाथ महाराज
ज्ञानेश्वरांना माऊली म्हणलं तर नाथांना मामा म्हणलं पाहिजे. आई इतकाच प्रेमळ पण चेष्टेची झालर असणारा जीवनांतील व्यक्ती म्हणजे मामा.(माझ्या वडिलांची उपमा)
नाथांनी नुसते बोधपर अभंगच लिहले नाहीत तर चेष्टा मस्करी करणारी भारुडं, गौळणी पण लिहल्या. त्यामध्ये असणारं तत्वज्ञान तितकंच शुद्ध आणि खोल आहे. मन व वासनेवरील खालील रचना त्यापैकीच एक

येथुनि पुढे बरें होईल । भक्‍तिसुखे दोंद वाढेल ।
फेरा चौर्‍यांशीचा चुकेल । धन मोकाशी ॥ १ ॥
मी आलो रायाचा जोशी । होरा ऎका दादांनो ॥ध्रु॥
मनाजी पाटील देहगावचा । विश्वास धरु नका त्याचा ।
हा घात करील नेमाचा । पाडील फशी ॥२॥
वासना बायको शेजारिण । झगडा घाली मोठी दारुण ।
तिच्या पायी नागवण । घर बुडविसी ॥३।
एका जनार्दन कंगाल जोशी । होरा सांगतो लोकांसी ।
जा शरण सद्‌गुरुंसी । फेर चुकवा चौर्‍याऎंशी ॥४॥

दोंद: वाढलेलें पोट.
होरा: भविष्य

अभंगाची दिंडी - दिवस ९

संत तुकाराम महाराज

महाराज लीन असण्याचे फायदे सांगत आहेत. धातू भट्टीमध्ये लीन होतो व अशुद्धतेचा नाश होतो. नदीला पुर आल्यावर मोठमोठी झाडे उन्मळून पडतात पण लवाळ मात्र टिकून राहते. हत्ती (शत्रूची) माणसं तुडवतो पण तो मुंगीला तुडवू शकत नाही. हातोडीचे घाव हिरा सोसतो. गारा थोड्याच असे घाव सोसू शकणार आहेत?
तुकोबांची उदाहरणे परस्पर विरोधी वाटत असली तरी लीन, दीन व सहनशील व्यक्तीच भवसागर पार करून जाऊ शकतील, ज्यांच्या डोक्यावर अहंमपणाचा भार आहे ते मात्र नक्कीच बुडतील.

अग्नीमाजी पडे धातु । लीन होउनि राहे अतु । होय शुद्ध न पवे घातु । पटतंतुप्रमाण ॥१॥
बाह्यरंगाचें कारण । मिथ्या अवघें चि भाषण । गर्व ताठा हें अज्ञान । मरण सवें वाहातसे ॥ध्रु.॥
पुरें मातलिया नदी । लव्हा नांदे जीवनसंधी । वृक्ष उन्मळोनि भेदी । परि तो कधीं भंगेना ॥२॥
हस्ती परदळ तें भंगी । तया पायीं न मरे मुंगी । कोण जाय संगी । पाणोवाणी तयेच्या ॥३॥
पिटितां घणें वरि सैरा । तया पोटीं राहे हिरा । तैशा काय तगती गारा । तया थोरा होऊनि ॥४॥
लीन दीन हें चि सार । भव उतरावया पार । बुडे माथां भार । तुका म्हणें वाहोनि ॥५॥
                                                                                                                                (गाथा)
घातु: नाश; नासाडी; विध्वंस
भंगी: भंगणे
पाणोवाणी: पाठोपाठ
सैरा: नीट; चांगलें; सरळ

अभंगाची दिंडी - दिवस ८

संत  ज्ञानेश्वर माऊली
माऊलींसारखा संन्यास्थ योगी शृंगार आपल्या साहित्यातून कसे प्रगट करू शकतो हे पाहण्यासाठी त्यांच्या विरहणी जरूर वाचाव्यात.
मी अंगणात उभी राहले असताना येणारा जाणार विचारू लागला "विठ्ठल?" आजूबाजूच्या सर्वच गोष्टी "विठ्ठल विठ्ठल" म्हणू लागल्या. तहान भूक तर सोडूनच द्या पण लाज व अभिमानपण राहिला नाही इतकी मला कृष्णाची ओढ लागली. माझा सखा (जिवींचा जिवनु) पांडुरंगच स्वःता येऊन माझं मनोरथ पूर्ण करेल.

पैल निळाचिये वेळीं । आंगणी उभी ठेलिये ।
येतिया जातिया पुसे । विठ्ठल केउता गे माये ॥१॥
पायरऊ जाला संचारु नवल ।
वेधें विंदान लाविलें म्हणे विठ्ठल विठ्ठल ॥२॥
नेणें तहान भूक । नाहीं लाज अभिमान ।
वेधिलें जनार्दनी । देवकीनंदना लागोनी गे माये ॥३॥
बापरखुमादेविवरु | जिवींचा जिवनु ।
माझे मनिंचे मनोरथ | पुरवीं कमळनयनु गे माये ॥४॥

केउता: कसा; कशी
वेधें  चित्ताकर्षकपणा
विंदान : कौशल्य; चातुर्य; कारागिरी; लाघव
वेधिलें: आकर्षिणे


साडीच्या दुकानात प्रत्येक मजल्यावर सुंदर साड्या अशा अनेक मजल्यांच्या दुकानातून एकच साडी घेताना जितका त्रास होतो तितकाच त्रास माऊलींचा एकच अभंग निवडताना होतो. (विरहणी वाचल्यामुळे साडीची उपमा सुचली.) म्हणून काही संताचे एकापेक्षा जास्त अभंग दिंडीत येणार आहेत.

अभंगाची दिंडी - दिवस ७

शेख महंमद
विठ्ठलाचे भक्त सर्व प्रातं, भाषा व धर्मामध्ये आढळतात. शेख महंमद हे असंच एक उदाहरण. शेख महंमद उत्कृष्ट रूपकांसाठी प्रसिद्ध आहेत.
शेखसाहेबांनी विठ्ठलांचे हात कमरेवर का आहेत? हे सांगण्यासाठी केलेला कल्पना विलास
कटावरी कर |चंद्रभागा ठाणा |
दावितसे खुणा | भावसिंधुच्या ||
ज्यांनी भक्तिमार्ग स्वीकारला त्याला हा भवसागर, सागर न राहता कमरेइतकाच खोल भासेल, हे सांगण्यासाठी विठ्ठलाची मूर्ती कमरेवर हात ठेवून उभी आहे.
शेख महंमद म्हणतात, जन्ममृत्यूच्या फेर्‍यातून सुटण्यासाठी देवसुद्धा मदत करू शकणार नाही. मग कोण मदत करत?

ब्रह्मा विष्‍णु रुद्र देव तेहतीस कोडी । जरी येऊनि भेटती आवडी । चौर्‍यांशी लक्षींची तोडूं न शकती बेडी । सद्‌गुरु दात्‍याविण ॥७६॥

अभंगाची दिंडी - दिवस ६

संत मुक्त्ताबाई

निवृत्तीनाथ हे माऊलीचे गुरू पण  समाजावर चिडून आत्मलीन होऊ पाहणार्‍या माऊलीना ऐकवलेले हे मुक्ताबाईचे ताटीचे अभंग म्हणजे जणू पार्थाला युद्धभूमीवर सांगितलेली गीता.

शुद्ध ज्याचा भाव झाला । दुरी नाही देव त्याला ।।१।।
अवघी साधन हातवटी ।  मोले मिळत नाही हाटी ।।धृ.।।
अहो आपण तैसे व्हावे । अवघे अनुमानूनि घ्यावे ।।३।।
ऎसे केले सतगुरूनाथे । बापरखुमादेवी कांते ।।४।।
तेथे कोणी शिकवावे ।  सार साधूनिया घ्यावे ।।५।।
लडिवाळ मुक्ताबाई ।  जीव मुद्दल ठायीचे ठायी । ।६।।
तुम्ही तरुनी विश्व तारा ।  ताटी उघडा ज्ञानेश्वरा ।।७।।

हातवटी: हातोटी; कौशल्य,  मोले: किंमत देऊन
'अनुमानूनि घ्यावे' ह्या शब्दातून मुक्ताबाईनी केवढा अर्थ सांगून ठेवला आहे!  माऊली मुक्ताबाईंपेक्षा वयाने वडील, पण तरी देखील "तेथे कोणी शिकवावे" म्हणण्याचे धारीष्ट मुक्ताबाई लडिवाळपणे करतात. तसचं "तुम्ही तरुनी विश्व तारा" या चार शब्दातून आपण भवसागरातून तरुन जावा आणि लोकांना पण घेऊन जावा हे किती मार्मिक शब्दात सांगितले आहे.

अभंगाची दिंडी - दिवस ५

संत सोयराबाई

येई येई गरुडध्वजा । विटेसहित करीन पूजा ॥१॥
धूप दीप पुष्पमाळा । तुज समर्पू गोपाळा ॥२॥
पुढे ठेवोनियां पान । वाढी कुटुंबी तें अन्न ॥३॥
तुम्हां योग्य नव्हे देवा । गोड करूनियां जेवा ॥४॥
विदुराघरच्या पातळ कण्या । खासी मायबाप धन्या ॥५॥
द्रौपदीच्या भाजी पाना । तृप्ती झाली नारायणा ॥६॥
तैसी झाली येथें परी । म्हणे चोख्याची महारी ॥७॥

संत चोखामेळायांची पत्नी सोयराबाईंयांचा हा अभंग. स्वःताची एक शैली, एक भाषा त्याहूनही महत्त्वाचे स्वःताचा एक विचार हे सोयराबाईंच वैशिष्टय. शब्दांची रचना अतिशय साधी, सरळ पण त्याचबरोबर एका ओळीवरून दुसरीवर जाताना आपल्या मुद्द्याचं केलेलं प्रतिपादन थक्क करणार आहे. विठ्ठलाच्या एकाही नावाची पुनरावृत्ती केलेली नाही.
माझ्या कुटुंबाचं जेवण तुला वाढणार आहे. ते तुझ्या योग्य नाही पण विदुराच्या कण्या आणि द्रौपदीच्या हातचा एक घास खाऊन तुझी तृप्ती झाली, तसंच तुझं इथंपण होईल.