अभंगाची दिंडी - दिवस ७

शेख महंमद
विठ्ठलाचे भक्त सर्व प्रातं, भाषा व धर्मामध्ये आढळतात. शेख महंमद हे असंच एक उदाहरण. शेख महंमद उत्कृष्ट रूपकांसाठी प्रसिद्ध आहेत.
शेखसाहेबांनी विठ्ठलांचे हात कमरेवर का आहेत? हे सांगण्यासाठी केलेला कल्पना विलास
कटावरी कर |चंद्रभागा ठाणा |
दावितसे खुणा | भावसिंधुच्या ||
ज्यांनी भक्तिमार्ग स्वीकारला त्याला हा भवसागर, सागर न राहता कमरेइतकाच खोल भासेल, हे सांगण्यासाठी विठ्ठलाची मूर्ती कमरेवर हात ठेवून उभी आहे.
शेख महंमद म्हणतात, जन्ममृत्यूच्या फेर्‍यातून सुटण्यासाठी देवसुद्धा मदत करू शकणार नाही. मग कोण मदत करत?

ब्रह्मा विष्‍णु रुद्र देव तेहतीस कोडी । जरी येऊनि भेटती आवडी । चौर्‍यांशी लक्षींची तोडूं न शकती बेडी । सद्‌गुरु दात्‍याविण ॥७६॥

अभंगाची दिंडी - दिवस ६

संत मुक्त्ताबाई

निवृत्तीनाथ हे माऊलीचे गुरू पण  समाजावर चिडून आत्मलीन होऊ पाहणार्‍या माऊलीना ऐकवलेले हे मुक्ताबाईचे ताटीचे अभंग म्हणजे जणू पार्थाला युद्धभूमीवर सांगितलेली गीता.

शुद्ध ज्याचा भाव झाला । दुरी नाही देव त्याला ।।१।।
अवघी साधन हातवटी ।  मोले मिळत नाही हाटी ।।धृ.।।
अहो आपण तैसे व्हावे । अवघे अनुमानूनि घ्यावे ।।३।।
ऎसे केले सतगुरूनाथे । बापरखुमादेवी कांते ।।४।।
तेथे कोणी शिकवावे ।  सार साधूनिया घ्यावे ।।५।।
लडिवाळ मुक्ताबाई ।  जीव मुद्दल ठायीचे ठायी । ।६।।
तुम्ही तरुनी विश्व तारा ।  ताटी उघडा ज्ञानेश्वरा ।।७।।

हातवटी: हातोटी; कौशल्य,  मोले: किंमत देऊन
'अनुमानूनि घ्यावे' ह्या शब्दातून मुक्ताबाईनी केवढा अर्थ सांगून ठेवला आहे!  माऊली मुक्ताबाईंपेक्षा वयाने वडील, पण तरी देखील "तेथे कोणी शिकवावे" म्हणण्याचे धारीष्ट मुक्ताबाई लडिवाळपणे करतात. तसचं "तुम्ही तरुनी विश्व तारा" या चार शब्दातून आपण भवसागरातून तरुन जावा आणि लोकांना पण घेऊन जावा हे किती मार्मिक शब्दात सांगितले आहे.

अभंगाची दिंडी - दिवस ५

संत सोयराबाई

येई येई गरुडध्वजा । विटेसहित करीन पूजा ॥१॥
धूप दीप पुष्पमाळा । तुज समर्पू गोपाळा ॥२॥
पुढे ठेवोनियां पान । वाढी कुटुंबी तें अन्न ॥३॥
तुम्हां योग्य नव्हे देवा । गोड करूनियां जेवा ॥४॥
विदुराघरच्या पातळ कण्या । खासी मायबाप धन्या ॥५॥
द्रौपदीच्या भाजी पाना । तृप्ती झाली नारायणा ॥६॥
तैसी झाली येथें परी । म्हणे चोख्याची महारी ॥७॥

संत चोखामेळायांची पत्नी सोयराबाईंयांचा हा अभंग. स्वःताची एक शैली, एक भाषा त्याहूनही महत्त्वाचे स्वःताचा एक विचार हे सोयराबाईंच वैशिष्टय. शब्दांची रचना अतिशय साधी, सरळ पण त्याचबरोबर एका ओळीवरून दुसरीवर जाताना आपल्या मुद्द्याचं केलेलं प्रतिपादन थक्क करणार आहे. विठ्ठलाच्या एकाही नावाची पुनरावृत्ती केलेली नाही.
माझ्या कुटुंबाचं जेवण तुला वाढणार आहे. ते तुझ्या योग्य नाही पण विदुराच्या कण्या आणि द्रौपदीच्या हातचा एक घास खाऊन तुझी तृप्ती झाली, तसंच तुझं इथंपण होईल.

अभंगाची दिंडी - दिवस ४

संत जनाबाई

जनाबाईंसाठी विठ्ठलाने अनेक कामे केली आहेत. अशा आशयाचे अनेक अभंग आहेत. ('अ' चा अनुप्रास) आणि जनाबाईंनी विठ्ठलाला शिव्या दिलेले पण अभंग आहेत.
त्या शिव्या म्हणजे दोन जुने मित्र भेटल्यावर दिलेल्या शिव्या आहेत. जितक्या शिव्या जास्त तितकी मैत्री घट्ट. जनाबाईंची सख्य भक्ती (म्हणजेच देव हा आपला मित्र असे मानून केलेली भक्ती) आहे.
पण जनाबाईंनी असं काय केलं होतं की विठ्ठल तिचा मित्र झाला? हे जनाबाईंनीच खालील अभंगात सांगितले आहे. लग्न जरी नवरा नवरीचं असले तरी वर्‍हाडी मंडळीना मिष्टान्न मिळत. एकदा लोखंडाला परीसाचा स्पर्श झाला की लोक त्या लोखंडाला गळ्यात घालून फिरतात. तसच माझं (जनाबाईंच) झाल.

नोवरीया संगें वर्‍हाडीया सोहोळा । मांडे पुरणपोळ्या मिळे अन्न ॥१॥
परीसाचेनी संगें लोहो होय सोनें । तयाचीं भूषणें श्रीमंतासी ॥२॥
जनी म्हणे जोड झाली विठोबाची । दासी नामयाची म्हणोनियां ॥३॥

संताचा सहवास वारी शिवाय अजून कोठे मिळणार? चला आज थोडा संताचा सहवास मिळावा म्हणून दिवेघाटपर्यत जाण्याचा (दरवर्षीप्रमाणे) बेत आहे.

अभंगाची दिंडी - दिवस ३

संत गोरा कुंभार

गोरोबाकाकांचे अनेक निर्गुणावर अभंग आहेत. असे अभंग आधी मला समजायला पाहिजेत मग दोन ओळी लिहीता येईल. म्हणून त्यातल्या त्यात सोपा अभंग घेतला आहे.

श्रवणें नयन जिव्हा शुद्ध करी । हरीनामें सोहंकारी सर्व काम ॥१॥
मग तुझा तूंचि दिवटा होसीगा सुभटा । मग जासील वैकुंठा हरिपाठें ॥२॥
रामनामें गणिका तरली अधम । अजामिळ परम चांडाळ दोषी ॥३॥
म्हणे गोरा कुंभार विठ्ठल मंत्र सोपा । एक वेळा बापा उच्चारीरे ॥४॥

दिवटा: मोठी मशाल; मोठा पेटविलेला काकडा; (प्रचलित अर्थ नाही  😁 )
सुभटा: १ चांगल्या धाटाचें; मोठें. २ भव्य; चांगलें, सुरेख. ३ शूर.

गोरोबाकाका भागवत पुराणातील दोन दाखले देतात. अजामिळ हा एक पापी होता. त्यांच्या दहव्या मुलाचे नाव 'नारायण' होते. मरताना त्याने नारायणाचे नाव घेतले म्हणून त्यांचा उद्धार झाला. तसेच गणिकेच्या पोपटाचे नाव 'राम' होते ते नाव सतत घेतल्याने तिचाही उद्धार झाला.
अनवधानाने घेतलेल्या नामने उद्धार होत असेल तर वारीत घेतलेल्या नामाने नक्कीच होईल.

अभंगाची दिंडी - दिवस २

संत नामदेव

तरले तरतील हा भरंवसा । पुढती न येती गर्भवासा ॥१॥

वाट सांपडली निकी । विट्ठल नाम ज्याचे मुखीं ॥२॥

तीर्थे इच्छती चरणीचें । रज नामधारकाचें ॥३॥

प्रायश्चित सोडोनीं प्रौढी । जाली दीन रुपें बापुडीं ॥४॥

ऋद्धी सिद्धी महाद्धारीं । मोक्ष वोळंगण करी ॥५॥

नामा म्हणे सुखनिधान । नाम पतित पावन ॥६॥

निकी = चांगुलपण ( निका—पवित्र; शुद्ध)

वोळंगण =आश्रय ?

मला कायम वाटतं चांगल्या कवितेत कमीतकमी शब्दात जास्तीत जास्त अर्थ सांगता आला पाहिजे. नामदेव महाराज 'तरले तरतील' या दोन शब्दात केवढा अर्थ सांगून गेले.

काल चोखोबा म्हणाले जन्म येणार असेल तर कुणाचा यावा. पण आज नामदेव महाराज सांगत आहेत परत जन्म येणारच नाही.

नामाचा महिमा वर्णन करताना, नाम घेण्यामुळे, केलेली पापपण आपल्यापुढे दीन (दिन नाही) होतात असे नामदेव महाराज म्हणतात.

वारी म्हणजेच नाम घेण्याची संधी.

अभंगाची दिंडी - दिवस १

संत चोखामेळा

माझी आजी म्हणायची "देवा पुढचा जन्मच नको, देणार असशील तर माणसाचाच दे, ते पण शक्य नसेल तर बैल कर पण तो मात्र माऊलींच्या रथचा कर" त्यावेळी हे फार काही समजत नव्हत. हा संत चोखामेळाचा अभंग वाचताना आजीला काय म्हणायचं होत ते थोडफार कळलं.
संत चोखामेळा महाराज म्हणतात "वैष्णव" म्हणजेच वारकर्‍याच्या घरातील कुत्रा, मांजर केल तरी खुप झालं.

श्वान अथवा शूकर हो का मार्जार । परि वैष्णवाचें घर देईं देवा ॥१॥
तेणे समाधान होय माझ्या जीवा । न भाकीं कींव आणिकासी ॥२॥
उच्छिष्‍ट प्रसाद सेवीन धणिवरी । लोळेन परवरी कवतुकें ॥३॥
चोखा म्हणे कोणी जातां पंढरीसी । दंडवत त्यासी घालीन सुखे ॥४॥

धणिवरी: १) अकल्पित लाभ, पुरेसा; २) पोटभर; यथेष्ट.
परवरी : सपाटीचा भाग

वारीला जाणार्‍या सर्वच वारकर्‍यांना दंडवत.🙏🙏🙏🙏